BOOVIES

Περί τυφλότητος

Υπάρχουν διαφόρων ειδών κινηματογραφικές κατάρες. Μια εξ αυτών είναι το απλώς κακό σινεμά, το σινεμά που δεν έβαλε ποτέ τα δυνατά του να μεταμορφωθεί σε πριγκίπισσα, παραμένοντας απλώς μια Σταχτοπούτα των συμβατικών κινηματογραφικών μέσων και αφηγήσεων. Μια δεύτερη κατάρα είναι το σινεμά που προσπαθεί να ξεπεράσει τα όρια των συμβάσεων αλλά μοιάζει τελικά να πνίγεται από το ίδιο του το σάλιο, κυνηγώντας την ουρά που το ίδιο άφησε να μεγαλώσει ανάμεσα στα κινηματογραφικά του πόδια. Μια τρίτη, μικρότερης εμβέλειας, κατάρα είναι οι άτολμες κινηματογραφικές μεταφορές λογοτεχνικών αριστουργημάτων. Μπροστά σε ένα χαρακτηριστικό δείγμα της τρίτης κατάρας θα βρεθεί όποιος πιάσει στα χέρια του το αποστομωτικό αριστούργημα του Σαραμάγκου «Περί Τυφλότητος» και επιχειρήσει να χαρίσει στα κινηματογραφικά του βράδια την κινηματογραφική μεταφορά διά χειρός Φερνάντο Μεϊρέλες.

Ο Σαραμάγκου, σαν άλλος μάγος, μεταχειρίζεται το μαγικό ραβδί της γλώσσας όπως μόνο αυτός ξέρει να χρησιμοποιεί, χαρίζοντας στην απόλυτη ασχήμια της δυστοπίας μια μοναδική ποιητικότητα. Και καταφέρνει τελικά να σε αφήνει άφωνο με τον μοναδικό συνδυασμό μιας ολοκληρωτικής καταστροφής ιδωμένης από τα μάτια και τη γλώσσα ενός ποιητή. Σε μια κοινωνία που τυφλώνεται σταδιακά, σε ένα μακάβριο ντόμινο με τελικό σκοπό την καθολική τυφλότητα, ο Σαραμάγκου ανατέμνει την ανθρώπινη φύση, αποδεικνύοντας πως η κατάδυση στα αρχέγονα ένστικτα της ανθρωποφαγίας είναι τελικά μια τύφλωση δρόμος. Κι όμως, περιγράφοντας μια κοινωνία βιαστών, ληστών και τόνων σκουπιδιών, ο Σαραμάγκου μιλάει ως γνήσιος ποιητής και καταφέρνει να αγγίξει την απόλυτη λογοτεχνική ομορφιά.

Αντίθετα, ο Μεϊρέλες, τοποθετώντας την ιστορία του Σαραμάγκου στο αδιαμφισβήτητο σήμερα, της χαρίζει την υφή τού τώρα, προσπαθώντας σκληρά να της χαρίσει την τραχύτητα ενός σύγχρονου θρίλερ. Στην προσπάθειά του, όμως, να μας θέσει κατάμουτρα το ερώτημα της πιθανής μας τύφλωσης, μοιάζει να παραβλέπει πλήρως την άχρονη ποιητικότητα του Σαραμάγκου. Κι αν ο Σαραμάγκου μιλάει τελικά για μια κοινωνία με ηλεκτρισμό και σουπερμάρκετ, δεν μοιάζει πουθενά να μεταχειρίζεται το ενίοτε φθηνό αφηγηματικό μέσο τού σήμερα, αποφεύγοντας τον σκόπελο μίας ακόμη λογοτεχνικής δυστοπίας με αναπόδραστη εξέλιξη βιβλίου τρόμου. Αντίθετα, ρίχνει το δυνατό χαρτί μιας κοινωνίας με το μοτίβο του άχρονου κόσμου να μοιάζει σαφές και αδιαμφισβήτητο. Ένα μοτίβο που λειτουργεί ως το απόλυτο πλεονέκτημα σε ένα έργο τέχνης που παίζει στα δάχτυλα τα λογοτεχνικά είδη, εισάγοντας με χαρακτηριστική άνεση στην επιστημονική φαντασία, τη μαύρη κωμωδία αλλά και την ποίηση. Ο Μεϊρέλες, επιλέγοντας να αγνοήσει το άχρονο του Σαραμάγκου, επενδύει σε μια εκδοχή που ποντάρει στον προσωρινό τρόμο μιας επικείμενης τύφλωσης, αγνοώντας το σταθερό και αναπόδραστο σοκ μιας αναπόδραστης σταθερής τυφλότητας.

Από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου φαίνεται πως ο συγγραφέας να θέλει να επενδύσει στην σκληρότητα των ενστίκτων που αναδύονται και στην ανάδειξη της τυφλότητας ως απόλυτης κατάδυσης σε όσα επιμελώς κρύβει το προσωπείο του σύγχρονου πολιτισμού. Με λογοτεχνικές εικόνες που προκαλούν συναισθήματα εμετού και αηδίας, ο Σαραμάγκου καταφέρνει να μας κάνει να πιστέψουμε πως τελικά οτιδήποτε κι αν βρεθεί στο βασίλειο της Δανιμαρκίας είναι καταδικασμένο να σαπίσει. Αντίθετα, ο Μεϊρέλες μοιάζει να αντιμετωπίζει τη σκληρότητα του λογοτεχνικού έργου με μια τάση να αμβλύνει τις γωνίες των σοκαριστικών εικόνων. Και να αντιμετωπίζει την ίδια την ανθρώπινη φύση με ένα εγγενές φόβο προς ό,τι αυτή είναι τελικά απόλυτα ικανή να κάνει. Καταλήγοντας, όμως, εντέλει σε μια μεταφορά που διακρίνεται για ένα εντελώς περιττό συντηρητισμό και μια ατολμία στα εκφραστικά της μέσα.

Κι όμως, παρά την όποια ατολμία, η απογοήτευση της κινηματογραφικής μεταφοράς αμβλύνεται από την αφηγηματική διασκευή της ταινίας, η οποία δεν ποντάρει πουθενά σε υπεραπλουστευτικά σχήματα και σε περιττές επεξηγήσεις της φύσης της καθολικής τύφλωσης. Και μοιάζει να κερδίζει στα σημεία το στοίχημα μιας αξιοπρεπούς κινηματογραφικής μεταφοράς λόγω της απόλυτα διακριτής αισθητικής του δημιουργού της.

Related Posts